Pompa ciepła powietrze-woda czy gruntowa? Porównanie oparte na pomiarach

Pompa ciepła gruntowa jest efektywniejsza od pompy powietrze-woda i jest też droższa w budowie. Oba zdania są prawdziwe, ale nie wystarczają do podjęcia decyzji. Potrzebne są konkretne liczby: o ile gruntowa jest efektywniejsza w realnych budynkach, ile kosztuje dolne źródło, jakie formalności wiążą się z odwiertem i po ilu latach dopłata się zwraca, o ile w ogóle.

W tym artykule zestawiamy wyniki pomiarów terenowych, dane certyfikacyjne i przepisy obowiązujące w Polsce we wrześniu 2026 r. Kluczowe liczby podajemy ze źródłem, a własne szacunki wyraźnie oznaczamy. Gdzie danych brakuje albo są niepewne, piszemy to wprost.

Krótka odpowiedź

• W pomiarach w budynkach pompy gruntowe osiągają roczny współczynnik efektywności (SPF) wyższy o ok. 0,4–1,0 niż pompy powietrze-woda. Przy tym samym zapotrzebowaniu na ciepło zużywają ok. 11–24% mniej prądu. W najnowszym badaniu Fraunhofera i w danych Ofgem różnica wyniosła ok. 17–21%.
• Większość dopłaty do pompy gruntowej to koszt dolnego źródła. Same odwierty dla typowego domu kosztują orientacyjnie ok. 21–55 tys. zł.
• Bez dotacji dopłata do gruntowej zwraca się w domu jednorodzinnym bardzo długo, często dłużej niż żyje samo urządzenie. Rachunek poprawiają wyższe dotacje (Czyste Powietrze, Moje Ciepło), duże zapotrzebowanie na ciepło, potrzeba chłodzenia i trudne warunki akustyczne na działce.
• W ciepłe dni (powyżej ok. +7°C) pompa powietrzna bywa chwilowo nieco sprawniejsza. Przypada na nie jednak tylko ok. 10–18% rocznego ciepła na ogrzewanie, więc w rocznym rachunku to poniżej 1% różnicy (szacunek własny).
• O efektywności obu typów w co najmniej takim samym stopniu jak źródło decyduje temperatura zasilania instalacji grzewczej oraz jakość doboru i regulacji.

Słowniczek: pojęcia, które pojawiają się w tekście

Skąd bierze się różnica w efektywności?

Pompa ciepła nie wytwarza ciepła, tylko je przenosi: z powietrza albo z gruntu do instalacji grzewczej. Działa to jak pompowanie wody pod górkę. Im mniejsza różnica wysokości, tym mniej pracy. Tu „wysokością” jest temperatura. Im mniejsza różnica między temperaturą źródła a temperaturą wody w instalacji, tym mniej prądu zużywa pompa. To prawo fizyki, niezależne od producenta.

Źródło powietrzne ma najniższą temperaturę wtedy, gdy ciepła potrzeba najwięcej, czyli podczas mrozów. Przy temperaturze powietrza w okolicach 0°C i wysokiej wilgotności parownik szroni i pompa okresowo zużywa energię na odszranianie.

Źródło gruntowe jest znacznie stabilniejsze. Poniżej ok. 10 m temperatura gruntu przez cały rok wynosi ok. 6–9°C, a wraz z głębokością rośnie o ok. 2–3 K na każde 100 m (Inżynier Budownictwa, Rychlewski). W czasie pracy solanka w sondach jest chłodniejsza niż grunt. W badaniu Fraunhofer ISE średnia temperatura solanki (źródła) w 2024 r. wyniosła 4,7°C (rozrzut od −0,2 do 7,2°C) (raport końcowy WP-QS im Bestand, 2025).

Cieplejsze źródło to nie wszystko. W tym samym badaniu zmierzono stopień dobroci, czyli to, jaką część teoretycznie możliwej efektywności urządzenie faktycznie osiąga. Pompy gruntowe osiągały średnio 46%, a powietrzne 39% (tryb ogrzewania, 9 i 36 instalacji). Pompa gruntowa lepiej wykorzystuje więc warunki, w których pracuje. Przyczyną może być m.in. sprawniejsza wymiana ciepła z cieczą niż z powietrzem, mniejsze zużycie energii na napęd źródła, brak odszraniania i stabilniejsze warunki pracy. Pomiary obejmowały okres od listopada 2023 r. do marca 2024 r.

Co pokazują pomiary w prawdziwych budynkach

Najcenniejsze są pomiary w zamieszkanych domach, a nie wartości katalogowe. Poniżej zestawienie najnowszych dużych badań.

Badanie RB&M było współfinansowane m.in. przez stowarzyszenie branży pomp gruntowych (GSHPA), a jego wyniki są zgodne z pozostałymi badaniami.

Źródła: Fraunhofer ISE — WP-QS, raport końcowy 2025, Fraunhofer ISE — WPsmart im Bestand, 2020, RB&M — In-Situ Heat Pump Performance, wrzesień 2024, Energy Systems Catapult — EoH Heat Pump Performance Data Analysis, grudzień 2024.

Przy czytaniu tych wyników trzeba pamiętać o czterech zastrzeżeniach.

1. Badania liczą nieco inaczej. Jedne wliczają do zużycia prądu np. grzałkę i pompy obiegowe, inne nie. Dlatego liczb z różnych badań nie należy zestawiać ze sobą wprost. Porównywać można natomiast różnicę między typami pomp w obrębie jednego badania. We wszystkich czterech badaniach wypada ona na korzyść pompy gruntowej.
2. Rok 2024 w Niemczech był łagodny. Fraunhofer zaznacza, że temperatury poniżej −5°C występowały rzadko. Można oczekiwać, że w typowej polskiej zimie przewaga pompy gruntowej będzie większa, ale pomiarów z Polski brak. W badaniu brytyjskim przy −5°C typowy COP pomp powietrznych spadał do ok. 2,3 (mediana z pomiarów półgodzinnych). Pompy gruntowe utrzymywały wtedy COP powyżej 3, choć ich próba była mała.
3. Mała próba pomp gruntowych w EoH. W badaniu EoH mediana dla 7 indywidualnych pomp gruntowych wyniosła 3,91, a dla instalacji ze wspólną pętlą w budynkach wielorodzinnych 3,18. Autorzy raportu sami zastrzegają, że próba jest za mała, by traktować ją jako punkt odniesienia.
4. Rzeczywistość jest gorsza od katalogu. W badaniu brytyjskim w 91,9% domów zmierzona efektywność (SPF) była niższa od katalogowej (SCOP) przyjętej w projekcie. Typowo (mediana) była niższa o 17,9%.

W badaniu Fraunhofera jedyną wyraźną korelację z efektywnością wykazała temperatura obiegu grzewczego. Nie była nią ani wiek budynku, ani rodzaj grzejników. Dobrze dobrane grzejniki pracowały w podobnie niskich temperaturach jak ogrzewanie podłogowe. Badanie brytyjskie pokazało to samo: mediana COP spadała z 3,50 przy zasilaniu 35°C do 2,38 przy 55°C. Pompa powietrzna pracująca na 35°C może więc być efektywniejsza od gruntowej zasilającej grzejniki wodą o temperaturze 55°C.

Co to oznacza w praktyce: pompa gruntowa zużywa w realnych domach wyraźnie mniej prądu niż powietrzna, najczęściej o ok. 1/5. Ale źle ustawiona pompa gruntowa, grzejąca na wysokiej temperaturze, może wypaść gorzej niż dobrze ustawiona powietrzna. Rodzaj pompy to połowa sukcesu, druga połowa to instalacja i jej regulacja.

Czy w ciepłe dni pompa powietrzna jest lepsza od gruntowej?

Krótko: chwilami tak, ale w rocznym rachunku prawie nie ma to znaczenia.

Pompa gruntowa ma źródło stabilne, ale nie ciepłe. Solanka ma zwykle kilka stopni powyżej zera. Gdy powietrze na zewnątrz jest wyraźnie cieplejsze od solanki, pompa powietrzna czerpie ciepło z cieplejszego źródła i może chwilowo pracować sprawniej.

Co pokazują pomiary

Najlepiej widać to w brytyjskim badaniu Electrification of Heat. Autorzy zestawili typowy COP obu typów pomp dla każdej temperatury zewnętrznej:

Źródło: EoH, tabele 10.1–10.2 i rys. 10.3. Wartości dla pomp gruntowych powyżej 0°C odczytaliśmy z wykresu.

Powyżej ok. +7°C pompy powietrzne były więc nieco lepsze, do ok. +14°C. Przewaga wynosiła jednak najwyżej ok. 0,13 COP, czyli ok. 4%. Trzeba też pamiętać, że pomp gruntowych było w tym badaniu tylko 23, a 16 z nich pracowało na wspólnych pętlach gruntowych w dwóch blokach mieszkalnych. Wypadły słabiej niż w badaniach niemieckich. We wcześniejszym badaniu Fraunhofera (WP Monitor, pomiary z lat 2011–2013) pompy gruntowe w nowych domach miały w miesiącach grzewczych stale wyższą efektywność niż powietrzne. Latem wyniki obu typów były zbliżone. To nasz odczyt z wykresów miesięcznych w raporcie końcowym (Fraunhofer ISE, WP Monitor).

Karty katalogowe pokazują to jeszcze wyraźniej, ale są tu mylące. W klimacie umiarkowanym, dla instalacji projektowanej na 55°C, pompa powietrzna NIBE S2125-12 ma według certyfikatu Keymark COP 5,12 przy +7°C i 5,87 przy +12°C. W tych punktach norma obniża temperaturę zasilania do ok. 36 i 30°C. Gruntowa NIBE S1155-6 ma w tych samych warunkach 4,63 i 4,86 (instrukcja NIBE S1155). Norma zakłada jednak, że solanka ma zawsze 0°C. W łagodne dni realna solanka jest cieplejsza, więc laboratorium zaniża wtedy wynik pompy gruntowej.

Dlaczego w skali roku to niewiele zmienia

Decyduje to, kiedy dom zużywa najwięcej ciepła. Przeliczyliśmy to na typowym roku meteorologicznym dla Warszawy (PVGIS, Komisja Europejska, dane ERA5 z lat 2005–2023). To szacunek własny. Założyliśmy, że potrzeba ciepła rośnie liniowo wraz ze spadkiem temperatury poniżej 12–15°C.

Godziny, w których pompa powietrzna wygrywa, to więc niewielka część rocznego zapotrzebowania. Prawie połowa ciepła przypada na temperatury od 0 do +5°C. To dla pompy powietrznej najtrudniejszy zakres, bo przy dużej wilgotności jej parownik pokrywa się szronem i trzeba go okresowo rozmrażać. Zużywa na to energię, której pompa gruntowa nie traci. W typowym roku dla Warszawy aż 2/3 godzin z temperaturą od −5 do +5°C ma wilgotność powietrza 80% lub wyższą. Badania RWTH Aachen pokazały, że w badanej pompie szron zaczynał się tworzyć już poniżej ok. +5…+7°C. W symulacjach proste odszranianie według zegara obniżało efektywność średnio o ok. 8,5%, a w najgorszych warunkach nawet o 16% w porównaniu z optymalnym sterowaniem (Klingebiel i in., Energy, 2025).

Nasz szacunek na krzywych brytyjskich i pogodzie z Warszawy daje przewagę pompy powietrznej w ciepłe godziny poniżej 1% rocznego zużycia prądu. Tymczasem w skali całego roku pompy gruntowe zużywały w pomiarach od ok. 11% (EoH, mała próba) i 18% (Ofgem, Wielka Brytania) do ok. 21–24% (Niemcy) mniej prądu.

Ciepła woda latem

Latem pompa grzeje prawie wyłącznie ciepłą wodę użytkową do ok. 45–50°C. To zadanie trudniejsze niż ogrzewanie podłogowe, bo wymaga wyższej temperatury. U Fraunhofera pompy powietrzne miały przy c.w.u. roczną efektywność 2,8, a przy ogrzewaniu 3,9 (WP-QS, s. 78). Ciepła woda stanowiła w badanych domach ok. 18–20% rocznego ciepła. W bardzo dobrze ocieplonych domach jej udział jest wyższy, bo ogrzewania potrzeba mniej.

Latem powietrze ma w dzień 20–30°C, więc pompa powietrzna ma dobre warunki. Solanka jest wtedy chłodniejsza od powietrza. W pomiarach Fraunhofera letnia efektywność obu typów była jednak zbliżona. Latem o wyniku decyduje głównie wysoka temperatura podgrzewania wody, a nie źródło ciepła.

Są też rozwiązania łączące oba źródła: pompy dwuźródłowe, które zależnie od warunków pobierają ciepło z powietrza albo z gruntu. Według badań mogą one m.in. zmniejszyć potrzebne pole odwiertów, choć zysk efektywności bywa niewielki. W testach na rzeczywistym polu sond wyniósł do ok. 3% względem pompy powietrznej (Natale i in., Energies, 2025). Na razie to jednak głównie projekty badawcze i nie znaleźliśmy sprawdzonej oferty seryjnej dla domów jednorodzinnych.

Co to oznacza w praktyce: pompa powietrzna bywa nieco lepsza w ciepłe dni jesieni i wiosny, ale wtedy dom potrzebuje mało ciepła. Rachunek za ogrzewanie wystawia zima, a zwłaszcza wilgotne dni wokół zera. Wtedy przewaga pompy gruntowej jest największa.

Karty katalogowe: co mówią, a czego nie

Najważniejsze w skrócie: karta katalogowa pompy gruntowej nie mówi nic o jakości odwiertów, a karta pompy powietrznej często eksponuje wynik dla klimatu łagodniejszego niż polski. Poniżej wyjaśniamy dlaczego.

Sezonowy współczynnik SCOP wyznacza się według normy EN 14825 dla trzech klimatów odniesienia: umiarkowanego (projektowo −10°C), chłodnego (−22°C) i ciepłego (+2°C). Polska leży między klimatem umiarkowanym a chłodnym. Poniżej porównanie dwóch aktualnych urządzeń jednego producenta:

Zasilanie 35°C odpowiada typowemu ogrzewaniu podłogowemu, a 55°C grzejnikom.

Źródła: certyfikat Heat Pump Keymark, NIBE S2125-12, karta katalogowa NIBE S1256.

W chłodniejszym klimacie SCOP pompy powietrznej spada, a gruntowej, zaskakująco, rośnie. To efekt metody badania, nie fizyki. Pompę gruntową bada się tak, jakby solanka zawsze miała stałą temperaturę 0/−3°C, niezależnie od klimatu i od tego, jak dobrze wykonano odwierty. Norma zmienia dla klimatu chłodnego rozkład godzin i temperatur zasilania, ale temperatura źródła w badaniu pompy gruntowej pozostaje ta sama (MDPI Clean Technologies, 2022). Stąd dwa wnioski praktyczne:

• SCOP pompy gruntowej nie obejmuje jakości dolnego źródła. Za krótkie odwierty obniżą temperaturę solanki i efektywność, a karta katalogowa tego nie pokaże.
• Dla pompy powietrznej warto porównywać SCOP w obu klimatach, a nie tylko w umiarkowanym, który zwykle eksponuje reklama. Rzeczywisty wynik w Polsce będzie zwykle pomiędzy nimi, a w strefach IV–V bliżej wartości dla klimatu chłodnego.

Pokazana pompa gruntowa NIBE S1256 pracuje na czynniku R454B (GWP ok. 466). Od 1 stycznia 2027 r. takich urządzeń nie będzie można wprowadzać do obrotu w UE (zob. sekcję o F-gazach). Jej dane pokazujemy jako ilustrację metody badania SCOP.

Karta z certyfikatu Keymark (europejskiego certyfikatu jakości pomp ciepła) pokazuje też, jak zachowuje się pompa powietrzna przy mrozie. W klimacie chłodnym dla zasilania 35°C NIBE S2125-12 ma COP 3,08 przy −7°C, 2,61 przy −15°C i 2,22 przy −22°C. Przy zasilaniu 55°C i −22°C COP wynosi 1,68. Moc grzewcza pomp powietrznych spada wraz z temperaturą powietrza, dlatego ich dobór wymaga sprawdzenia mocy w temperaturze projektowej, a nie przy +7°C.

Polska zima i dobór mocy

W praktyce projektowej stosuje się temperatury obliczeniowe z załącznika krajowego do PN-EN 12831. Dla stref klimatycznych I–V wynoszą one −16, −18, −20, −22 i −24°C (poradnik Purmo do PN-EN 12831). Warszawa leży w strefie III, czyli −20°C. PORT PC postuluje aktualizację tych wartości na podstawie danych klimatycznych z lat 1991–2020. Dla Warszawy wychodzi wtedy ok. −15,3°C (PORT PC, 2023). To postulat, nie obowiązująca norma.

Pompa powietrzna jest zwykle dobierana z punktem biwalentnym. Poniżej pewnej temperatury zewnętrznej moc sprężarki nie wystarcza i dogrzewa grzałka elektryczna. Grzałka zamienia 1 kWh prądu w 1 kWh ciepła, czyli w mrozy jest ok. 2–3 razy droższa w pracy niż sama pompa. W pomiarach Fraunhofera grzałki odpowiadały średnio za ok. 1,3% energii elektrycznej zużytej przez pompy powietrzne. W pompach gruntowych ich udział był bliski zera. Pojedyncze wyższe wyniki wynikały z awarii albo błędnych nastaw. Nie znaleźliśmy wiarygodnych pomiarów udziału grzałki w warunkach polskich. W chłodniejszym klimacie będzie on z natury wyższy niż w Niemczech w łagodnym 2024 r.

Pompa gruntowa ma w mrozy prawie stałą moc, bo temperatura źródła niewiele się zmienia. Dotyczy to jednak tylko prawidłowo zaprojektowanego dolnego źródła.

Częstym problemem jest przewymiarowanie, czyli pompa za duża w stosunku do potrzeb domu. Taka pompa często się włącza i wyłącza, co obniża efektywność i skraca życie sprężarki. W pomiarach Fraunhofera większość pomp miała przy −7°C wyraźny zapas mocy względem rzeczywistego obciążenia. Liczba startów sprężarki pomp powietrznych wynosiła od ok. 550 do 15 800 rocznie. Według autorów decydowały o niej głównie regulacja i hydraulika, a nie sam dobór mocy. Bardzo małą liczbę startów (poniżej 2000 rocznie) osiągały jednak tylko pompy dobrane na styk. Podstawą doboru powinno być obliczenie obciążenia cieplnego budynku (OZC), a nie przelicznik „W na m²”. Więcej piszemy o tym w artykule Obliczenia OZC — fundament doboru.

Dolne źródło: odwierty pionowe czy kolektor poziomy

Najważniejsze w skrócie: długość i liczbę odwiertów musi wyznaczyć projekt dla konkretnej działki. Różnica między ostrożnym a optymistycznym doborem to dziesiątki tysięcy złotych. Za krótkie odwierty oznaczają z kolei chłodniejszą solankę i wyższe rachunki przez cały okres życia instalacji.

Odwierty pionowe (sondy)

W odwiercie umieszcza się sondę, czyli rurę w kształcie litery U, w której krąży solanka. Długość sond zależy od tego, jak dobrze grunt przewodzi ciepło (przewodność cieplna λ), od liczby godzin pracy pompy w roku, od liczby sond i ich rozstawu. Nie da się jej rzetelnie wyznaczyć ze stałego wskaźnika. Niemiecka wytyczna VDI 4640 cz. 2 z 2019 r. pozwala na dobór tabelaryczny tylko dla małych instalacji, przy łącznym spełnieniu warunków, m.in.:

• moc do 30 kW,
• najwyżej 5 sond o głębokości 50–200 m, typu podwójne U,
• rozstaw co najmniej 6 m,
• 1200–2400 godzin pełnego obciążenia rocznie,
• brak wpływu sąsiednich instalacji.

Większe lub nietypowe instalacje wymagają obliczeń symulacyjnych.

Wytyczna podaje, ile ciepła można bezpiecznie pobrać z każdego metra sondy (w watach na metr, W/m). Przykładowe wartości z jej tabel (samo ogrzewanie, bez c.w.u.) dla jednej sondy w typowym gruncie o λ = 2 W/(m·K) to ok. 52 W/m przy 1200 godzinach pracy pełną mocą w roku i ok. 37 W/m przy 2400 h. Im więcej godzin pracy, tym mniej ciepła można bezpiecznie pobierać z metra sondy. Ciepła woda i chłodzenie zwiększają liczbę godzin. Przy 2–3 sondach wartości są niższe: ok. 46–49 W/m (1200 h) i 31–34 W/m (2400 h). Przy pięciu sondach i 2400 h spadają do ok. 28 W/m (prezentacja VDI 4640-2:2019, Energiezentrum Willich). Dawna praktyka przyjmowania „50 W/m dla każdego gruntu” została porzucona. Autorzy wytycznej wprost ostrzegają przed „utopijnymi” wartościami powyżej 100 W/m (B. Sanner, HLNUG).

Szacunek poglądowy, który nie zastępuje projektu. Pompa gruntowa o mocy 8 kW i COP ok. 4,5 pobiera z gruntu ok. 6,2 kW. Przy 2–3 sondach i 31–49 W/m daje to łącznie ok. 130–200 m sond. Różnica między dolną a górną wartością to dziesiątki tysięcy złotych. Pokazuje to, dlaczego rzetelne rozpoznanie gruntu ma znaczenie ekonomiczne.

Zbyt krótkie sondy stopniowo wychładzają grunt wokół siebie, więc solanka z roku na rok jest chłodniejsza. Jedna z najdłuższych serii pomiarów pochodzi z Elgg w Szwajcarii i obejmuje sondę mocno obciążoną, pracującą od 1986 r. Grunt wokół niej wychładzał się przez pierwsze 2–3 lata. Potem ustaliła się nowa równowaga, o ok. 1–2°C niższa od stanu początkowego (Eugster i Rybach, 1999). W gęstej zabudowie, gdzie sondy sąsiadów wpływają na siebie nawzajem, zjawisko jest silniejsze. Dlatego tam zaleca się regenerację gruntu, np. ciepłem z chłodzenia.

Kolektor poziomy

Rury układa się na głębokości 1,2–1,5 m. Z metra kwadratowego gruntu można pobrać od ok. 8–12 W (suchy grunt piaszczysto-kamienisty) do 35–40 W (piasek nasycony wodą), według metody SIA. Przyjmuje się, że potrzebna powierzchnia kolektora wynosi ok. 1,5–2 razy powierzchnię ogrzewaną, a w domach niskoenergetycznych mniej. Terenu nad kolektorem nie wolno zabudowywać ani uszczelniać (Reuß i Sanner). Kolektor poziomy nie wymaga wiercenia, ale wymaga dużej, wolnej działki. Temperatura źródła jest w nim też bardziej zmienna w ciągu roku niż w sondach głębokich.

Formalności w Polsce (stan na wrzesień 2026)

Obowiązuje tekst jednolity Prawa geologicznego i górniczego z 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 69). Nie znaleźliśmy zmian podnoszących próg głębokości ponad 30 m.

Instalowanie pompy ciepła nie wymaga pozwolenia na budowę ani zgłoszenia (art. 29 ust. 4 pkt 3 lit. c Prawa budowlanego, Dz.U. 2026 poz. 524). Wyjątkiem są m.in. obiekty wpisane do rejestru zabytków i przedsięwzięcia wymagające oceny oddziaływania na środowisko.

Wiertnicze ryzyko jest rzadkie, ale realne. W Staufen im Breisgau (Niemcy) w 2007 r. wykonano siedem odwiertów o głębokości do 140 m. Połączyły one wodę podziemną z warstwą anhydrytu, która zaczęła pęcznieć. Teren wypiętrzył się miejscowo o ok. 65 cm (stan na marzec 2026 r.), a uszkodzone zostały setki budynków w historycznym centrum (LGRB Baden-Württemberg). To przypadek skrajny. Pokazuje jednak, że rozpoznanie geologiczne i uszczelnienie otworu nie są formalnością.

Koszty inwestycji i dotacje (2026)

Koszt dolnego źródła

Ogólnopolskie zestawienia cen podają dla odwiertów z sondą i materiałami ok. 165–274 zł brutto za metr bieżący, zależnie od regionu (kb.pl, kwiecień 2026; Murator, styczeń 2026). Dla 130–200 m sond daje to ok. 21–55 tys. zł za same odwierty. Do tego dochodzą rozdzielacz, rurociągi przyłączeniowe i napełnienie instalacji. Są to wartości orientacyjne z serwisów cenowych, a nie wynik reprezentatywnego badania rynku. Wiążący jest kosztorys dla konkretnej działki.

Dotacje

Czyste Powietrze (budynki istniejące; wersja programu od 20 lipca 2026 r.) przewiduje następujące maksymalne kwoty dotacji (załącznik nr 2 do programu):

Oba typy pomp muszą być wpisane na listę ZUM w dniu wystawienia faktury. Muszą też mieć klasę efektywności co najmniej A++ przy zasilaniu 55°C, a instalacja musi mieć regulację pogodową. Audyt energetyczny nadal jest obowiązkowy.

Moje Ciepło (nowe domy jednorodzinne) daje do 30% kosztów kwalifikowanych (45% z Kartą Dużej Rodziny), maksymalnie 7 000 zł na pompę powietrze-woda i 21 000 zł na gruntową. Nabór przedłużono do 26 lutego 2027 r. (mojecieplo.gov.pl).

Dla porównania: w Niemczech od 21 lipca 2026 r. zniesiono 5-procentowy bonus efektywnościowy w programie BEG, który przysługiwał pompom z dolnym źródłem gruntowym lub wodnym albo z czynnikiem naturalnym (KfW, Merkblatt 458). W Polsce pompa gruntowa nadal ma wyraźnie wyższe limity dotacji niż powietrzna.

Koszty eksploatacji: przykładowe wyliczenie

Założenia:

• dom o zapotrzebowaniu 12 000 kWh ciepła rocznie na ogrzewanie i ciepłą wodę,
• cena energii ok. 1,02 zł/kWh brutto (średnia dla taryfy G11 w 2026 r. według GLOBEnergii).

Od 1 stycznia 2026 r. nie obowiązuje już zamrożenie cen energii na poziomie 500 zł/MWh netto (URE).

W taryfie dwustrefowej (G12, G12w) różnica w złotych będzie mniejsza, bo część energii jest tańsza. Wynik zmienia się proporcjonalnie do zapotrzebowania na ciepło. Dom zużywający 24 000 kWh zaoszczędzi na pompie gruntowej dwa razy więcej.

Prosty okres zwrotu dopłaty. Załóżmy (szacunek własny na podstawie cen odwiertów podanych wyżej), że pompa gruntowa kosztuje o 25–40 tys. zł więcej niż powietrzna, a różnica w rachunkach wynosi ok. 750–800 zł rocznie. Bez dotacji dopłata zwróci się po ok. 30–50 latach. To dłużej niż żywotność samej pompy ciepła, a mniej niż żywotność sond. Wyższa dotacja na pompę gruntową (od ok. 12 do 30 tys. zł w Czystym Powietrzu, 14 tys. zł w Moim Cieple) może skrócić ten okres kilkakrotnie. W najkorzystniejszych przypadkach pokrywa dopłatę niemal w całości. Ten rachunek pomija wartość chłodzenia pasywnego, zmiany cen energii i koszt pieniądza w czasie.

Co to oznacza w praktyce: w typowym, dobrze ocieplonym domu pompa gruntowa rzadko „zarabia” na siebie samymi oszczędnościami na prądzie. Opłaca się wtedy, gdy dom zużywa dużo ciepła, gdy można dostać wyższą dotację albo gdy liczą się jej dodatkowe zalety: tanie chłodzenie latem, brak hałasu na zewnątrz i sondy na pół wieku.

Niemieckie studium Prognos z kwietnia 2026 r. doszło do innego wniosku. W rachunku, który rozkłada koszt inwestycji na kolejne lata jak ratę kredytu (tzw. metoda annuitetowa), pompa gruntowa w domu jednorodzinnym wyszła w nim o ok. 8% taniej od powietrznej w horyzoncie 20 lat. Studium przyjęło oprocentowanie 2%, amortyzację sond przez 50 lat i taką samą dotację dla obu typów. Różnica wobec naszego prostego rachunku wynika głównie z rozłożenia kosztu sond na cały okres ich życia oraz z niemieckich warunków dotacyjnych i cen. Studium zamówiły organizacje branży geotermalnej i pomp ciepła (Prognos, 2026; BWP, 17.04.2026).

Chłodzenie pasywne: realna przewaga pompy gruntowej

Latem pompa gruntowa może chłodzić budynek bez uruchamiania sprężarki. Chłodna solanka z sond przepływa przez wymiennik do instalacji podłogowej lub klimakonwektorów (grzejników z wentylatorem), a prąd zużywają tylko pompy obiegowe. Moduły tego typu mają moc chłodniczą rzędu do 5 kW (Viessmann NC-Box). W polskiej metodologii świadectw charakterystyki energetycznej przyjęto dla takiego układu referencyjny współczynnik SEER = 10, czyli umownie 10 kWh chłodu z 1 kWh prądu (rozporządzenie w sprawie metodologii, tabela 15).

Chłodzenie pasywne z podłogówki łagodzi przegrzewanie, ale nie zastępuje klimatyzacji. Moc jest ograniczona, a temperatura powierzchni podłogi musi pozostać powyżej punktu rosy, żeby na podłodze nie skraplała się woda. Ciepło oddane latem do gruntu częściowo go regeneruje przed sezonem grzewczym. Pompa powietrze-woda z funkcją chłodzenia (rewersją) też może chłodzić, ale robi to sprężarką, czyli jak klimatyzator.

Hałas, lokalizacja i bezpieczeństwo

Pompa gruntowa nie ma jednostki zewnętrznej. Stoi w pomieszczeniu technicznym, a hałas w otoczeniu praktycznie nie ma znaczenia.

Pompa powietrzna ma jednostkę zewnętrzną z wentylatorem i sprężarką. Rozporządzenie w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku (Dz.U. 2014 poz. 112) określa dla terenów zabudowy jednorodzinnej dopuszczalny średni poziom hałasu (LAeq) 50 dB w dzień i 40 dB w nocy. Wartość z karty katalogowej, np. 49 dB(A) dla NIBE S2125, to moc akustyczna, czyli „głośność u źródła”. U sąsiada poziom dźwięku będzie inny, zależnie od odległości, odbić od ścian i trybu pracy. Na małych działkach i w zabudowie szeregowej hałas bywa czynnikiem, który rozstrzyga wybór.

Monobloki z czynnikiem R290 (propan) wymagają zachowania strefy ochronnej wokół jednostki. W jej obrębie nie może być źródeł zapłonu ani otworów prowadzących do budynku: okien, drzwi, wlotów wentylacji, studzienek. Wymiary strefy określa producent (BWP, wytyczne ustawiania pomp z palnymi czynnikami).

F-gazy od 2027 r. dotyczą obu typów

F-gazy to syntetyczne czynniki chłodnicze, które krążą w obiegu wewnątrz pompy. Unia Europejska stopniowo ogranicza te, które silnie szkodzą klimatowi (o wysokim GWP). Dwa pojęcia techniczne: monoblok ma cały obieg z czynnikiem zamknięty w jednej obudowie, a split składa się z jednostki zewnętrznej i wewnętrznej połączonych rurami z czynnikiem.

Rozporządzenie (UE) 2024/573 (załącznik IV) zakazuje wprowadzania do obrotu m.in.:

• od 1 stycznia 2027 r. samodzielnych pomp ciepła (monobloków) o mocy do 12 kW z F-gazami o GWP ≥ 150. Do tej grupy należą też typowe pompy gruntowe w jednej obudowie;
• od 1 stycznia 2027 r. pomp powietrze-woda typu split do 12 kW z F-gazami o GWP ≥ 150;
• od 2032 r. monobloków do 12 kW z jakimikolwiek F-gazami, a od 2035 r. takich splitów.

Dopuszczone są wyjątki, gdy wymagają tego przepisy bezpieczeństwa. Popularny czynnik R32 (GWP 675) nie spełnia progu 150. Zakaz dotyczy wprowadzania nowych urządzeń do obrotu, a nie użytkowania już zamontowanych. W praktyce po 2026 r. oba typy pomp w domach jednorodzinnych będą przechodzić na czynniki o GWP poniżej 150. Będą to głównie czynniki naturalne (R290), a w monoblokach do 2032 r. także niektóre nowe syntetyczne czynniki (tzw. HFO). Więcej piszemy o tym w artykule R32, R290, R410A — różnice.

Trwałość

Niemiecka tabela okresów użytkowania elementów budynków (BBSR, aktualizacja 2025) przyjmuje:

• 20 lat dla pomp powietrze-woda i solanka-woda (wartości orientacyjne BBSR/VDI 2067 to odpowiednio 18 i 20 lat),
• co najmniej 50 lat dla sond gruntowych.

Źródło: BBSR, Nutzungsdauern von Bauteilen, stan 11/2025. To wartości przyjmowane w kalkulacjach, a nie gwarancje. Jest z tego ważny wniosek ekonomiczny: przy wymianie pompy gruntowej po ok. 20 latach sondy zostają. Druga inwestycja jest więc znacznie tańsza od pierwszej.

Świadectwo charakterystyki energetycznej

Świadectwo pokazuje m.in. wskaźnik EP, czyli roczne zapotrzebowanie budynku na nieodnawialną energię pierwotną. Nowe budynki muszą zmieścić się w jego limicie. Im mniej prądu zużywa pompa, tym niższe EP.

Dla energii elektrycznej z sieci wskaźnik nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej wynosi obecnie w = 2,5. Oznacza to, że każda kWh prądu liczy się w bilansie jak 2,5 kWh nieodnawialnej energii pierwotnej (Dz.U. 2023 poz. 697). Część EP przypadająca na ogrzewanie i c.w.u. jest odwrotnie proporcjonalna do sezonowej sprawności pompy. Jeśli brakuje danych producenta, metodologia (rozporządzenie z 27.02.2015, Dz.U. 2015 poz. 376 ze zm.) przyjmuje wartości domyślne sezonowej sprawności:

• dla zasilania 35/28°C: 4,0 dla pompy glikol-woda i 3,0 dla powietrze-woda,
• dla zasilania 55/45°C: odpowiednio 3,5 i 2,6.

Przy granicznym wskaźniku EP pompa gruntowa daje więc większy zapas.

Kiedy który typ ma sens

W obu przypadkach o wyniku bardziej niż marka decydują trzy rzeczy:

• obliczenie obciążenia cieplnego i dobór mocy bez przewymiarowania,
• możliwie niska temperatura zasilania, co omawiamy w artykule ogrzewanie podłogowe z pompą ciepła,
• poprawna hydraulika i nastawy regulatora.

W badaniu Fraunhofera korekta nastaw i konserwacja w części instalacji wyraźnie poprawiały efektywność.

Czego nie wiemy na pewno

• Brak dużych polskich pomiarów terenowych. Nie ma opublikowanych dużych badań porównujących oba typy w Polsce. Opieramy się na danych niemieckich i brytyjskich. Polska zima jest chłodniejsza, co przemawia na korzyść pompy gruntowej, ale jej wpływu nie da się tu podać liczbowo.
• Koszty odwiertów pochodzą z serwisów cenowych, a nie z reprezentatywnych badań rynku.
• Rynek szybko się zmienia. Według PORT PC w I półroczu 2026 r. sprzedaż pomp gruntowych wzrosła o ok. 57% r/r, do ok. 4 tys. sztuk, przy ok. 32 tys. pomp powietrze-woda (Rynek Instalacyjny, 5.08.2026). Ceny i dostępność ekip wiertniczych mogą się zmieniać.
• Nowe warunki techniczne i nowa metodologia świadectw nie zostały na dzień publikacji ogłoszone w Dzienniku Ustaw.

Wybierasz między pompą powietrze-woda a gruntową? Inżynierowie everflow wykonają obliczenia obciążenia cieplnego i porównają oba warianty dla Twojego budynku: z kosztami, dotacjami i temperaturą zasilania instalacji. Pracujemy w Warszawie i okolicach. Szczegóły oferty znajdziesz na stronie pompy ciepła.

Umów konsultację

Źródła: Fraunhofer ISE — WP-QS im Bestand, raport końcowy (2025), Fraunhofer ISE — WPsmart im Bestand (2020), RB&M — In-Situ Heat Pump Performance (2024), Energy Systems Catapult — EoH Performance Data Analysis (2024), Heat Pump Keymark, Prawo geologiczne i górnicze — Dz.U. 2026 poz. 69, Prawo budowlane — Dz.U. 2026 poz. 524, Czyste Powietrze — załącznik nr 2 (20.07.2026), Moje Ciepło, rozporządzenie (UE) 2024/573, Dz.U. 2014 poz. 112 — hałas, BBSR — Nutzungsdauern, Prognos — studium dla BWP (2026), Fraunhofer ISE — WP Monitor, PVGIS — typowy rok meteorologiczny, Klingebiel i in. — odszranianie (2025). Stan na 29 września 2026 r.